ایستگاه شعر نوجوانی

مصراع = کمترین مقدار سخن موزون یک مصراع است.

وزن = شما با شنیدن هر یک از مصراع های شعر . آهنگ خاصی را حس می کنید. که آن را در یک جمله ی معمولی نمی یابید. این آهنگ که در تمام مصراع ها یکسان است. همانوزن شعر است.

ردیف = شعری که ردیف دارد مردف نامیده می شود. و ردیف از ویژگی های شعر سنتی فارسی است و در ادب هیچ زبانی. تا آنجا که آگاهی داریم.

به گستردگی شعر فارسی نیست. و از قدیم ترین ایام تا روزگار ما در شعر فارسی به کار نرفته است. ( ردیف به تاثیر موسیقیایی شعر فارسی می افزاید. ) .

قافیه = حروف مشترکی که در انتهای هر مصراع به کار می رود. قافیه گویند.

در اصل قافیه به زیبایی شعر کمک میکند.

قالب = شکلی که قافیه به شعر می بخشد. قالب نام دارد. تفاوت در قالبها

تفاوت در چگونگی قافیه ی آنهاست. شعر سنتی قالبهای متفاوتی دارد.

اما قالب شعر نیمایی از کوتاه و بلند شدن مصراع ها حاصل می شود.

تخلص = به نام شعری شاعر تخلص می گویند. تخلص گاه در بیتهای ما

قبل آخر می آید.

بیشتر در احساس شعر دو مورد مهم به کار می رود و آن هم عاطفه و وزن است.

حالاتی چون اندوه . شادی . یاس . امید . حیرت . تعجب است که حادثه ها در ذهن شاعر ایجاد می کند.و او می کوشد که این حالتها و تاثرات ناشی از

رویدادها آنچنان که خود احساس کرده است . به دیگران منتقل کند.

اساسی ترین عامل پیدایی شعر عاطفه است.

          قالبهای ادبیات سنتی

                                  ( قصیده )

 دل من   همی   دادگفتی  گوایی

                                       که   باشد   مرا   روزی  از  تو  جدایی

بلی هر چه خواهد رسیدن به مردم

                                        بر  آن   دل  دهد   هر    زمانی گوایی

فرخی سیستانی 

قصیده قالب شعری است که قافیه های آن . اینگونه باشد و تعداد ادبیات آن

از پانزده بیت بیشتر نشود.

قصیده سرایان معروف = رودکی - فرخی - منوچهری - ناصر خصرو - انوری-

ملک الشعرای بهار - اوستا - و سعدی .

                                    ( غزل )

 به مژگان سیه کردی هزاران رخنه در دینم

                                           بیا کز چشم بیمارت هزاران درد بر چینم

 الا ای هم نشین دل که یارانت برفت از یاد

                                         مرا روزی مباد آن دم که بی یاد تو بنشینم

حافظ

شعری است حد اقل در پنج بیت که مصراع اول و مصراعهای زوج آن هم قافیه اند.

درون مایه ی غزل = عشق . عرفان و یا آمیزه ای از هر دوست . اما از زمان مشروطه مضامین اجتماعی هم به غزل راه یافته است.

غزل از قرن ششم رواج یافته و تا روزگار ما همواره از قالبهای رایج شعر فارسی بوده است .

این گونه شعر در آغاز عاشقانه بوده و با ظهور سنایی برای بیان نکات عرفانی نیز به کار گرفته شده است.

غزل عاشقانه را سعدی و غزل عارفانه را  مولانا جلال الدین به اوج می رسانند .

غزل سرایان معروف = مولوی - سعدی - حافظ - و صاعب - رهی معیری -

شهریار و ............

                          ( قطعه )

 گلی خوشبوی در حمام روزی

                                                 رسید از دست مخدومی به دستم

بدو گفتم که مشکی یا عبیری

                                                 که    از   بوی   دلاویز   تو   مستم

 بگفتا   من   گلی  نا چیز بودم

                                                 و لیکن   مدتی  با   گل    نشستم

 کمال هم نشین در من اثر کرد

                                                  و گرنه من همان خاکم که هستم

سعدی

شعری است حد اقل در دو بیت  که معمولا مطلع آن مصرع نیست. و

مصرعهای زوج آن هم قافیه اند . موضوع قطعه معمولا مطالب اخلاقی.

اجتماعی . تعلیمی . مدح و هجو است .

این نوع شعر در تمام دوره ها در شعر فارسی رواج داشته است .

قطعه سرایان معروف = انوری . ابن یمین . و پروین اعتصامی .

                       ( ترجیع بند )

 ای سرو بلند قامت دوست

                            وه وه  که شمایلت  چه  نیکوست

در   پای  لطافت    تو  میراد

                            هر سرو و سهی که بر لب جوست 

غزلهایی است هم وزن با قافیه هایی متفاوت که به یک سان مصرعی 

آنها را به هم می پیوندد . به هر غزل یک خانه و به بیت تکراری  ترجیع می گویند .

ترجیع بند خاص  شعر فارسی است و درون مایه هایی چون مدح . عشق . و عرفان دارد .

یکی از شرط های ترجیع بند آن است که بیت آخر هر خانه با بیت ترجیع  برگردان آن . از نظر معنی مناسبتی تمام داشته باشد .

ترجیع بند سرایان معروف = فرخی سیستانی . و زیبا ترین آنها از سعدی و هاتف اصفهانی است .

                    ها تف          

                     (  ترکیب بند )

باز این چه شورش است که در خلق عالم است

                              باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

باز   این  چه  رستخیز   عظیم   است  کز  زمین

                              بی نفخ صور . خاسته تا عرش اعظم است

محتشم کاشانی

شعری است چند بخش که هر بخش از آن از نظر قافیه و درون مایه همانند قصیده یا غزل است .

این بخشها را بیت مصرع متفاوت و نا مکرری به هم می پیوندد .

قدیمی تریت ترکیب بند از قطران تبریزی است .

ترکیب بند سرایان مشهور = جمال الدین عبدالرزاق اصفهانی . محتشم کاشانی . و وحشی بافقی است .

                              ( مسمط )

 خیزید و خز آرید که هنگام خزان است

                                            باد خنک از جانب خوارزم و زان است

آن برگ رزان که بر آن شاخ رزان است

                                            گویی به مثل پیر هنی رنگرزان است

منوچهری

شعری است که از رشته های گوناگون پدید می آید . قافیه ی رشته ها متفاوت است و در هر رشته همه ی مصراع ها به جز مصراع آخر هر رشته را بند گویند. این مصراع که در تمام رشته ها هم قافیه است . حلقه ی ار تباط تمام رشته هاست .

درون مایه ی مسمط تقریبا همانند قصیده است . و بنیان گذارش منوچهری

دامغانی است .

یکی از زیبا ترین و مشهور ترین مسمط سرودهی شیخ بهایی است .

 تا کی به تمنای وصال تو یگانه       اشکم شود از هر مژه چون سیل روانه

خواهد به سر آید شب هجران تو یا نه

                                           ای تیر غمت را دل عشاق نشانه

                    جمعی به تو مشغول و تو غایب ز میانه

                                   (  مثنوی ) 

گفت  معشوق  به  عاشق کی   فتی

                                             تو به غربت  دیده  ای بس  شهر  ما

پس کدامین شهر زان ها خوشتر است

                                             گفت آن شهری که در وی دلبر است

هر   کجا  که   یوسفی  باشد  چو  ماه

                                             جنت است ار چه  که  باشد قعر  چاه

مولوی

شعری است با بیتهای مصرع که هر بیت قافیه ای مستقل دارد . خاص ایرانیان و فارسی زبانان است . و از آغاز شعر فارسی تا به حال مورد توجه

بوده است .

درون مایه های مثنوی = حماسی . اخلاقی . عاشقانه و عارفانه است .

و قالبهای آن مناسبترین قالب برای بیان مطالب طولانی است .

از مثنوی سرایان مشهور = میتوان فردوسی . مولانا . سعدی . نظامی .

عطار . پروین اعتصامی . و ................... نام برد.

                  مولوی           

               فردوسی                             

                      ( رباعی )

 وقت است که در بر آشنایی   بزنیم

                                            تا بر گل و سبزه تکیه جایی بزنیم

زان پیش که دست و پا فرو بندد مرگ

                                            آخر کم از آن که دست و پایی بزنیم

عطار

 شعری چهار مصراعی است که مصراع سوم آن معمولل قافیه ندارد .

درون مایه ی رباعی بیشتر عارفانه . عاشقانه و یا فلسفی است.

این نوع شعر مناسبترین قالب برای ثبت لحظه ها ی کوتاه شاعرانه است.

و در همه ی دوره ها رواج داشته است . رباعی قالب خاص زبان فارسی

است.

رباعی سرایان مشهور = عطار . مولوی . خیام و بابا افضل است .

                     با با افضل           

                                  ( دو بیتی )

 به صحرا بنگرم . صحرا ته   وینم

                                                    به دریا بنگرم دریا ته وینم

به هر جا بنگرم . کوه و در و دشت

                                                    نشان از قامت رعنا ته وینم

 شعری است مشتمل بر دو بیت . که گاه مصراع سوم آن قافیه ندارد.

بیشتر درون مایه ای عاشقانه یا عارفانه دارد . و رایج ترین قالب در میان

روستاییان است . دو بیتی وزن خاصی دارد . و از این نظر با رباعی متفاوت است .

دو بیتی سرایان مشهور = بابا طاهر و فایزه .

               بابا طاهر               

                         ( چهار پاره )

   شفق بازی کنان در   جنبش   باد

                                                   شکوه  دیگر  و  راز  دگر  داشت

  به دشت پر شقایق باد سر مست

                                                   تو پنداری که پاورچین گذر داشت

فریدون توللی

شعری است شامل چند دو بیتی با قافیه های مختلف که از نظر معنی با

هم ارتباط دارند. در چهار پاره معمولا مصراعهای زوج هم قافیه اند .

این نوع شعر در روزگار معاصر پدید آمد . و وزن هایی غیر از وزن دو بیتی

نیز سروده شده است .

چهار پاره سرایان مشهور = توللی - خانلری و مشیری .

                         ( مستزاد )

  هر که گدای در مشکوی توست                                   پادشاست

  شه که به همسایگی کوی توست                                چون گداست

باغ جهان موسم اردیبهشت                                          یا بهشت

گر نه ثنا خوان گل روی توست                                      بی صفاست

نرگس گلزار جنان هر که گفت                                       یا شنفت

این که چو چشمان بی آهوی توست                              بی حیاست

مهدی اخوان ثالث

شعری است که به آخر هر مصراع آن کلمه یا کلماتی افزوده شود .

افزوده معنی مصراع قبل یا بعد خود را تکمیل می کنند .

قدیمی ترین مستزادها از قرن پنجم ه.ق پدید آمده اند . و این نوع شعر در

دوره های بعد کم و بیش مورد توجه شاعران بوده است .

اهمیت مستزاد از آن روست که در پیدایش شعر نیمایی اثر داشته است .

مستزاد سرایان مشهور = مهدی اخوان ثالث - ملک الشعرای بهار - و مسعود سعد .

                      ( شعر نیمایی )

    سلامت را نمی خواهند پاسخ گفت

                                               سرها در گریبان است

کسی سر بر نیارد کرد پا سخ گفتن و دیدن یاران را

                                                      نگه جز پیش پا را دید

که ره تاریک و لغزان است

                                           و گر دست مهبت سوی کس یازی

به اکراه آورده دست از بغل بیرون

                                          که سرما سخت و سوزان ا ست

 مهدی اخوان ثالث

      شعری است با مصراعهای کوتاه و بلند که در آن قافیه الزامی نیست .

درون مایه ی شعر نیمایی احساسات و تجربه های فردی . عشق . سیاست و ............   است .

بنیانگذار این گونه ی شعر . نیما یو شیج است .

از برگزیدگان شعر نیمایی می توان = اخوان ثالث . فروغ فرخزاد . و سهراب سپهری را نام برد .

                     نیما یوشیج        

تشبیه . مشبه . مشبه به . ادات تشبیه و وجه شبه برای زیبایی فهم در شعر به کار می رود .

موسیقی درونی . تضمین . تضاد و تناقص . حس آمیزی . ایحام . لف و نشر .

اغراق و حسن تعلیل مواردی اند که اگر آنها را در شعر به کار ببریم زیبایی آن را دو چندان میکند .

                           ( الهی )

    ای خدا ای فضل تو حاجت روا

                                               با   تو  یاد  هیچکس   نبود  روا

    این قدر ارشاد تو بخشیده ای

                                               تا بدین بس عیب ما پوشیده ای

    قطره ی دانش که بخشیدی ز پیش

                                              متصل گردان به دانش های خویش

    هم  دعا  از  تو  .  اجابت  هم  ز  تو

                                              ایمنی  از  تو   مهابت   هم  ز   تو

    گر خطا گفتیم  .  اصلاحش تو     کن

                                               مصلحی تو . ای تو سلطان  سخن

این پنجره فقط برای بالا بردن اطلاعات عمومی و اد بی است .                     محتشم تهرانی

زن آن خانه بیرون آمد و گفت بفرمایید به داخل خانه. پیر مرد گفت که آیا شوی تو در خانه است. زن گفت خیر شوی من برای کار به بیرون از خانه رفته است. و آنها گفتند نه ما نمی آییم . تا شوی تو بییاید . پس زن دگر اسرار نکرد. آنها بیرون از خانه ماندند. شب هنگام شوی آن زن به خانه آمد و از زن پرسید که اینها چه کسانی اند که بیرون نشسته اند. زن گفت آن سه پیرمرد امروز به در خانه آمدند و هر چه به آنها گفتم که داخل شوند نیامدند.

زیرا گفتند که تو در خانه نیستی . پس مرد به بیرون رفت و اسم آنها را جویا شد و آنها هر کدام اسمشان را گفتند . یکی گفت که من ثروت هستم . یکی گفت که من سلامتم و دیگری گفت که من موفقیت هستم .

پس مرد آنها را به خانه دعوت کرد و یکی از پیرمردها گفت که نمی شود.

زیرا تو باید یکی از ما را دعوت کنی تا به خانه ات آییم.

پس زن و مرد در خانه به مشورت مشغول شدند و به این نتیجه رسیدند که ثروت به خانه ی آنها بییاید و آنها را ثروتمند کند. ولی زن موافقت نکرد و گفت که به سلامت بگوییم تا بیاید. پس مرد هم راضی شد.

آنها رفتند و به سلامت گفتند که داخل خانه ی ما شو دیدند که هر سه بلند شدند تا به خانه بیایند. مرد پرسید پس چه شد شما که گفتید فقط یکی می تواند داخل شود . و سلامت گفت که اگر در خانه ای سلامت باشد به دنبالش موفقیت و ثروت هم می آید.

آری زندگی اینگونه است.

مادر

کودکی که آماده ی تولد بود . نزد خدا آمد و گفت.

می گویند فردا به زمین میروم. اما من به این کوچکی و نا توانی چگونه می توانم در آنجا زندگی کنم.

خداوند پاسخ داد از میان فرشتگان بیشمارم. یکی را برای تو در نظر گرفته ام . او در انتظار توست و او حامی و نگهبان تو خواهد بود.

اما کودک که همچنان مردد بود ادامه داد اما اینجا من به جز خندیدن و شادی کار دیگری ندارم. خداوند لبخند زد و گفت فرشته ی تو برایت هر روز می خندد و شادت می کند. و تو عشق او را احساس خواهی کرد.

کودک ادامه دادو گفت من چه طور می توانم زبان آنها را بفهمم در صورتی که زبانشان را نمیفهمم. خداوند او را نوازش کردو گفت فرشته ی تو زیبا ترین کلمات و واژه ها یی که ممکن است بشنوی در گوش تو زمزمه خواهد کرد.

کودک همچنان پرسید پس وقتی دلم برایت تنگ شد چگونه ببینمت. خداوند پاسخ داد فرشته ی تو شکر کردن را به تو یاد خواهد داد و آنچنان دو دست کوچکت را به سوی آسمان می برد که خود شاد می شوی.

کودک سرش را برگرداندو گفت شنیده ام که در زمین انسانهای بد بسیار است. من چگونه طاقت بیاورم. خداوند او را دید و گفت مادرت تا به پای جانش تو را مواظبت می گیرد و حتی از خراشی کوچک در بدنت ناراحت می شود.

کودک گفت که در بهشت برای من همه چیز فراهم است آیا در آنجا هم اینگونه است. خداوند خندیدو گفت که فرشتهات حتی اگر خود یک هفته چیزی نخورد آن چیزی را که می خواهی برایت فراهم میکند.

در آنلحظه بهشت آرام بود. اما صداهایی از زمین به گوش می رسید.کودک می دانست که به زودی باید سفر خودش را آغاز کند.

پس نگاه کردو سوال آخر را به آرامی پرسید.

( خدایا اگر که الان باید به دنیا بروم. لا اقل نام فرشته ام را به من بگو. ) .

                      خداوند او را نوازش کردو پاسخ داد

نام فرشته ات اهمیتی ندارد اما می توانی او را  مادر صدا کنی.

پس به همین جهت است که کودک زمانی که از مادر خود جدا می شو د . گریه می کند. واحساس نگرانی میکند.

پاسخ این سوال را دیدم.

     علم بهتر از ثروت است. چرا که علم نگهبان توست

                           و تو نگهبان مال خواهی بود.

و در جایی دگر حضرت رسول می فر مایند.

                  فرار در هنگام مناسب . خود پیروزی است.

    ذهن تو برای همه چیز جا ندارد . آن را برای موضوعات

                                           مهم خالی کن .

                                                امام علی (ع) 

ای سقراط که چون تو کسی در شهر ما نیست. مرا پندی کن که به کارم آید.

چنین گفتا درخت سبز منطق

                                          به شاخ و برگ و ارض و فرد دانا

زن آنکس داردش چون زن دارد

                                         و جز زن چون گلی است فارق ز خارا

وآنکس داردش دنیا و اخرت

                                    که چون زن را ندیدست چشم بینا

از محتشم تهرانی (کهریزی)

                                            نمی دانم کرا می جوید از دور

که تا سر از افق بیرون بر آرد

                              کند اعماق جنگل را پر از نور

از محتشم تهرانی ( کهریزی )

                                                          ز هر بند و گزندی مانده بد دور

به کوهستان و صحرا و در و دشت

                           به آسانی شکارش صید می گشت

به هنگام گذر انسان و حیوان

                                  ز خوف و شوکتش ترسان و حیران

ز بیمش دسته ای خاموش بر جا

                                    گروه دیگری محو تماشا

سحر گاهی به چالاکی چو شاهین

                                       پرید از قله ی کوهی به پایین

پس از تعقیب و صید و خوردن و خواب

                                  روان شد تا بنوشد جرعه ای آب

چو شد عکسش در آن آیینه پیدا

                                 به خود بالید و شد مفتون و شیدا

  نمی دانست آن رعنای سر مست 

                                  که در راهش چه چاه و چاله ای هست

قضا را مرد صیادی هو سجو

                                       خشن رفتار و بی پروا و بد خو

به قصد آزمایش دامی افکند

                                     پلنگ بی خبر را کرد در بند

به زندان قفس کردش گرفتار

                                    که تا بیند در او آثار این کار

مجاور ساخت او را با غزالی

                                  سیه چشم و نگارین خط و خالی

به ترتیبی که آن آهو به زندان

                               مصون ماند از چنگال و دندان

غزال نازنین مانده در دام

                                   هراسان و غمین بی خورد و آرام

ز هر سو راه خود را بسته می دید

                                  ز نا امنی تنش پیوسته لرزید

چو سر بردند سالی در اسارت

                                      به هر رنج و بلا کردند عادت

نه آهو ترسی از همسایه اش داشت

                                     نه همسایه به قصدش دم بر افراشت

از محتشم تهرانی ( کهریزی )

انار از روی رعنایی جواهر     

 به دست و گردن و گیسو نشاند

پر از گوهر کند دست کسی را        که خواهد گوهری از او ستاند

از محتشم تهرانی ( کهریزی )